RIJEKA – »Balkanskog špijuna«, kultnu dramu srpskog pisca Dušana Kovačevića (1948.), premijerno je u HNK-u Ivana pl. Zajca izvela Hrvatska drama u režiji Miloša Lolića.

Dramski tekst napisan je 1982. godine, a dvije godine kasnije snimljen je i istoimeni film koji je prema vlastitom scenariju režirao Dušan Kovačević. I drama i film govore o paranoidnom Beograđaninu Iliji Čvoroviću koji je umislio da je njegov podstanar sumnjivi terorist koji želi rušiti državu.

Kovačević je Čvorovića opisao kao »gazdu kuće, okućnice, žene i ideje o slobodnom čovjeku i slobodnoj zemlji«. Ilija Čvorović bivši je staljinist koji je nekoliko godina robijao na Golom otoku. Kao takav, povremeno se mora javljati na rutinsko ispitivanje u lokalnu beogradsku policijsku stanicu.

Tako je i sad pozvan na rutinski razgovor, u kojem se nadležni inspektor interesira i za njegova podstanara Petra Jakovljevića, krojača koji se nedavno, nakon što je dvadeset godina radio u Francuskoj, vratio u socijalističku Jugoslaviju.

Ubrzo Ilija biva pušten kući, no toliko ga je uhvatila nervoza i paranoja da počne sumnjati u podstanara. Čim se vrati kući počne se jadati supruzi Danici da mu nikada nije trebalo iznajmiti sobu. Mašta počinje djelovati na Iliju i on počne umišljati da bi Petar Jakovljević mogao biti antidržavni terorist, a on, Ilija, nakon što se svojedobno našao na krivoj strani u Titovom sukobu sa Staljinom, sada je odlučan iskupiti se.

Ubrzo počne špijunirati Petra, na čuđenje Danice koja se više brine za njihovu kćerku Sonju, diplomiranu stomatologinju koja je već godinama bez posla. Ilija kao pomoć u praćenju sumnjivca pozove brata blizanca Đuru…

Kazalište i film

Poznat je to siže ove Kovačevićeve satirične crne komedije, kojoj su redatelj Miloš Lolić i dramaturginja Ivona Rieger pristupili na neočekivani način.

Riječka publika, naime, možda je očekivala klasičnu inscenaciju dramskog predloška, no Lolić se opredijelio za interpretaciju u kojoj uspostavlja zanimljiv intermedijski dijalog između kazališta i filma, s time da je film »Balkanski špijun« dominantan u predstavi.

Anastazija Balaž i Damir Orlić

Na velikom platnu projicira se film, s čijim se trajanjem (95 minuta) gotovo preklapa i minutaža predstave. Publiku tako na ekranu »dočekuje« glumac Danilo Bata Stojković koji je u filmu utjelovio Iliju Čvorovića, a ostale filmske likove tumače Bora Todorović (Petar Markov Jakovljević), Mira Banjac (Danica Čvorović), Sonja Savić (Sonja Čvorović), Zvonko Lepetić (Đura Čvorović) i drugi.

Pritom se glumci koji sudjeluju u predstavi nalaze na prosceniju koji je obojen u crveno, isto takvi su i kabeli za mikrofone te nekoliko sjedalica, a s obje strane pozornice su dva stola za »miksanje«, odnosno kreiranje zvučne kulise u filmu (montažerka zvučnih efekata je Ivona Rieger, oblikovatelj zvuka Saša Predovan, a dizajner svjetla Dalibor Fugošić).

Takvu scenografiju zamislio je Miloš Lolić, koji je i kostimograf – glumce i glumice odjenuo je u plave kombinezone, kreirajući, prema Ivoni Rieger, »radnu« atmosferu proizvodnje sjećanja i dekonstrukcije dominantnog narativa.

Osnovna ideja je sljedeća: usporedno s projekcijom filma »Balkanski špijun« glumačka ekipa predstave – Jelena Lopatić, Anastazija Balaž, Jelena Graovac Lučev, Damir Orlić, Jasmin Mekić, Edi Ćelić, Mario Jovev i Deni Sanković – sugestivnom glumom, čitanjem teksta, pjevanjem i proizvodnjom zvukova sinkronizira film na srpskom jeziku, to jest »daje« svoje glasove filmskim likovima, kao što se to primjerice čini sa stranim filmskim naslovima koji nemaju titlove s prijevodom ili u animiranim filmovima gdje glumci »posuđuju« svoje glasove crtanim likovima.

Aktualizacija

U glumačkoj podjeli predstave navedena su samo imena glumaca i glumica, bez navođenja uloga koje igraju. To je stoga jer više glumaca sinkronizira isti lik, što rezultira duhovitim poigravanjima rodnim i spolnim ulogama i perspektivama, ali proizvodi i efekt očuđenja.

Opravdanje za ovakav postupak nalazimo u tekstu dramaturginje i autorice adaptacije Ivone Rieger, objavljenom pod naslovom »Reenactment referentnog konteksta« u programskoj knjižici predstave.

Edi Ćelić i Jelena Graovac Lučev

Rieger objašnjava da se predstava »Balkanski špijun« bavi činom ponovnog utjelovljenja (reenactment) kao instrumentom preispitivanja samoga čina reprezentacije. To bi značilo »govoriti u nečije ime, biti umjesto ili na mjestu drugoga, mimetički oponašati i prikazivati«.

Postupkom odvajanja slike i zvuka – tumači Rieger – otvara se polje diskontinuiteta, dok kombiniranje prošlog kroz prizmu sadašnjeg otvara mogućnost nove perspektive. Sam tekst nastao je kao adaptacija i mješavina filmskog scenarija, drame i iskaza glumaca tijekom proba.

Drami i filmu Dušana Kovačevića, koji su nastali kao odraz jednog drugog društveno-političkog sistema, nova predstava »Balkanski špijun« pristupa i propituje ih iz vizure današnjega vremena, pa su u predstavu – intervencijama u tekst i filmsku sliku (tekst je adaptirala Ivona Rieger, oblikovatelj videa je Sead Ajanović, a montažer videa Aleš Suk) – ubačene i neke, doduše prvoloptaške, aktualnosti koje se tiču Rijeke (brod »Galeb«) i Hrvatske, pa i samoga riječkog HNK-a (scena s operom), ali i trenutačne globalne situacije, a dotaknuto je i pitanje cenzure.

Kad je riječ o prošlosti, indikativna je izjava jednog glumca da je rođen nakon Kovačevićeva filma, to jest u nekom posve drukčijem društvenom kontekstu.

U predstavi ima još takvih autoreferencijalnih mjesta, a jedno od njih je ono kad se na pozornici pojavljuje Milan Mudrić Mišo, vatrogasac u riječkom kazalištu, koji zna napamet sve replike iz »Balkanskog špijuna« te se pridružuje glumcima u sinkronizaciji filma.

Pitanje jezika

Predstava otvara i pitanje jezika – glumci replike iz filma izgovaraju na srpskom, no na uvodnoj špici filma, naknadnom intervencijom, izmiješana su imena ekipe filma i sadašnje predstave ispisana mješavinom latiničnih i ćirilićnih slova.

Kao primjer »bratstva i jedinstva« spominje se Zvonko Lepetić, hrvatski glumac u filmu.

Referenca na prošlost je amblematični Hotel »Jugoslavija« u Beogradu, koji je projektirao hrvatski arhitekt Lavoslav Horvat i bio je Titov ponos, a srušen je 2025. godine.

Simboličan je, pa i parodičan, i izbor glazbe Miloša Lolića, posebno u scenama pjevanja zbora, a pjesme izvode glumci iz predstave – između ostalog, »Na našoj obali« 4M-a te »Kad bi svi ljudi na svijetu« i »Himna zadrugara« Arsena Dedića, kao i tradicionalne pjesme »Kiša pada, trava raste« i »Jeste li vidjeli moga sina Janka?«.

Osobno kao problem predstave »Balkanski špijun« smatram to što je ipak naglasak na filmu (koji bismo radije gledali u kinu ili na televiziji nego na kazališnoj pozornici), dok je kazalište potisnuto u drugi plan, a glumci uglavnom svedeni na vješte sinkronizatore filma.

Kao dosjetka i kazališni eksperiment interesantno, premda povremeno naporno za praćenje.

Stoga sam u ovom slučaju sklonija tome da se radila klasična glumačka predstava, koja je, naravno, mogla biti aktualizirana. Ovako je Kovačevićev film jedino ono što trajno ostaje u pamćenju.