»Buržoazija«: Diskretna fašistoidnost buržujskog društva

Faux pas - prizor iz predstave »Buržoazija« / Foto: M. GRACIN

Ovogodišnji Međunarodni festival malih scena u Rijeci otvorila je predstava »Buržoazija« Kazališta Na balustradi iz Praga, inspirirana filmom »Diskretni šarm buržoazije« Luisa Bunuela iz 1972. godine (scenaristi su Bunuel i Jean-Claude Carriere). U ovoj bunjuelovskoj satiri na buržujski mentalitet, vlast, vojsku i crkvu, večere skupine pripadnika visokog društva – među kojima su i jedan ministar i biskup – stalno prekidaju vizualizacije njihovih fantazija i prizori u kojima hodaju cestom izvan grada. Uglađenoj vanjštini i ponašanju likova koji predstavljaju oslonce buržujskog poretka, suprotstavljene su sekvence koje prikazuju njihove košmarne snove, strahove, neutažene žudnje i potisnute nagone.   

Višeslojna igra

U ključnoj sceni filma protagonisti se iznenada zateknu na kazališnoj pozornici, prisiljeni pred gledateljima izvesti prizor iz komada »Don Juan Tenorio« Josea Zorille, uokviren snom unutar sna. Ovime je dodatno naglašena Bunuelova ideja višeslojnog igranja uloga kao osnovnog načina postojanja u društvu, prokazujući istodobno oblike socijalnog ponašanja kao izvanjske manifestacije potisnutih edipalnih sadržaja. Inspiraciju za »Diskretni šarm buržoazije« Bunuel je dobio u vrijeme boravka u Parizu, kad mu je njegov suradnik ispričao da je pozvao neke ljude k sebi na večeru, ali je to zaboravio reći svojoj ženi… I tako je nastao prvi kadar filma. Motiv večere poslužio je Bunuelu da razvije ideju radnji i riječi koje se stalno ponavljaju. U ovom filmu to je grupa prijatelja koji pokušavaju večerati zajedno, ali im to nikako ne polazi za rukom. U jednu takvu realnu situaciju ubačene su neočekivane prepreke koje nisu smjele djelovati suviše fantastično, a tu je onda u pomoć priskočio san.   

Faux pas

U svojoj kazališnoj adaptaciji, svedenoj na naslov »Buržoazija«, redatelj Jan Mikulašek pomaknuo je nadrealne bunjuelovske situacije prema grotesknom uobličenju likova i teatru apsurda. Već i sam Bunuelov film sadrži elemente kazališta, a u češkoj predstavi dolazi do dodatnih, zanimljivih preplitanja kazališnog i filmskog jezika. Jednostavna i čista scenografija Mareka Cpina svedena je na neutralni prostor koji priziva bezličnost hotelskih restorana ili građanskih salona. Središnji scenografski element je stol za kojim se odvijaju rituali večere. Prostoriju ukrašavaju okviri bez slika, dok je u pozadini ispisana francuska fraza »faux pas«, što bi u slobodnom prijevodu značilo posrnuti, pogriješiti, učiniti pogrešan korak. 

   U jedva primjetnim prijelazima iz jave u san, u prvom prizoru ritual večere pretvara se u pogrebni obred, s vijencem za pokojnika i mrtvačkim kovčegom. U duhovitom poigravanju društvenim konvencijama, začinjenom kombinacijom češkog i montipajtonovskog humora, satirički se prokazuje buržujska zaokupljenost pravilima, ceremonijama i besmislenim ritualima – što je samo ulaštena površina ispod koje, uz pratnju lagane glazbe, vriju i eruptiraju nagomilane frustracije, edipalni kompleksi i opsjednutost društvenim normama i obredima koji se pretvaraju u najgore noćne more koje razotkrivaju dvostruki moral, licemjerje i svu lažnost (malo)građanskoga društva. 

   Kroz likove frustriranih konobara, predstava se dotiče i klasne raslojenosti u kojoj se podređeni, makar u svojim snovitim fantazijama, sitnim prekršajima poput potajnog uzimanja hrane s pladnjeva, suprotstavljaju onima iznad njih. Jedan od vrhunaca predstave je prizor u kojemu se kao suvenir s putovanja pokazuje neobičan »tabletić« – nacistička zastava sa svastikom, što razotkriva diskretnu fašistoidnost buržujskog društva. U posljednjem nadrealnom prizoru na meti satire našli su se i predstavnici Crkve, koji u crnim mantijama udišu kokain, uz ironijsku opasku da je to samo scenska soda bikarbona.   

Pandemija

Predstava »Buržoazija« ima i autoreferencijalnu dimenziju, pa u jednom trenutku glumci konstatiraju da je današnje kazalište zahvatila pandemija postavljanja predstava prema filmskim predlošcima. 

   Redateljske zamisli Jana Mikulašeka i dramaturginje Dore Vicenikove precizno slijedi glumački ansambl, koji je u grotesknoj maniri, u dinamičnoj igri između verbalnog i neverbalnog teatra, utjelovio bunjuelovske likove na razmeđi stvarnosti i fantazmagorije. Upečatljive uloge, u »pomaknutom« načinu glume, ostvarili su Jiri Vyoralek, Honza Hajek, Petra Bučkova, Magdalena Sidonova, Anežka Kubatova, Leoš Noha, Petr Jeništa, Miloslav Koenig i Ladislav Hampl.

»Buržoazija«: Diskretna fašistoidnost buržujskog društva

Višeslojna igra

Faux pas

Pandemija

Lidlova super ponuda