Nakon filmova poput »Bonnie i Clyde« Arthura Penna (1967) ili »Rođenih ubojica« Olivera Stonea (1994) vrlo je teško stvoriti umjetničko djelo u kojem kriminalac još uvijek ima auru istinskog revolucionara, ali ne i komičnog, narcisoidnog tragača za slavom.

I sam je Stanislaw Ignacy Witkiewicz prilično kontroverzna figura, politički višestruko proganjana, ali jednako tako prepuna sitnih i krupnih mržnji, bijesova i mizoginije, zbog čega njegova »Poludjela lokomotiva« iz 1923. godine ostavlja dojam avangardističke slikovnice u koju je moguće štošta upisati.

Plošnost umjesto intenziteta

Problemi nastaju kad treba ući u dubinu likova. Gotovo da nema nikakve razlike između »nagonskog« i brutalnog Tengiera u izvedbi Janeza Škofa, veoma sličnog Wojtaszeka u izvedbi Aljaža Jovanovića i lika Julije u tumačenju Tine Vrbnjak.

To su tri kopije istog traganja za »jakim okusima«, posljednjim granicama i seksualnim osvajanjima, izvedena jednako grozničavo i bez gradacije. Ovi likovi postižu neku mjeru animalne jurnjave, pa čak i emocionalnog stampeda malog »krda«, ali njihov je unutarnji svijet potpuno pregažen stereotipima koje izgovaraju i zastupaju.

Tek s pojavom grofice Minne u izvedbi Nine Ivanišin nazire se krajolik najprije prestrašenih, a zatim sve otvorenije pobunjeničkih reakcija koje nadilaze jednu jedinu »tipku« glumačke reakcije. Ivanišin se, međutim, pojavljuje na samom kraju izvedbe, u korzetu i halterima te s jako razmazanom šminkom, dakle i scenograf Branko Hojnik i redatelj i dramaturginje imaju je potrebu vizualno tretirati kao »meso«, a ne kao osobnost.

Taj princip protagonista kao bezumno divljih ili jednako bezumnih, ali sada ponižavajuće krotkih, poslušnih životinjica ionako prati sve likove tijekom izvedbe. Navedimo ih: Zofia u izvedbi Maje Sever, Dmidrygier u interpretaciji Matije Rozmana, Petra Govc kao Minnina družbenica, Zvone Hribar kao vlakovođa, Andrej Nahtigal kao čuvar Gegon, Gorazd Logar kao Kapucinski, Katja Levstik kao Gegonova žena te Nino Raffanelli kao Putnik četvrtog razreda. Svi su ovi protagonisti više simboli i dramske funkcije nego autonomni likovi. 

  Kičeraj »terorizma«

Gledajući nekoliko predstava redatelja Jerneja Lorencija koje su u posljednje vrijeme učestalo zaredale u gostovanjima na ZKM-ovoj pozornici ili ih Lorenci potpisuje kao gost-redatelj s matičnim ZKM-ovim ansamblom (mislim na nedavnu prijemijeru njegova »Tartuffea«), imam dojam da je riječ o umjetničkoj osobnosti koja strahovito varira u kvaliteti svog rada, dosljedno, međutim, poklanjajući ogromnu pozornost samo onom najmanje sofisticiranom, najvulgarnijem, najokrutnijem i najstereotipnijem u scenskom svijetu koji stvara.

Katkad to monotono crnilo kolektivnih krojeva čiju nam mjeru Lorenci uzima postiže učinak kritike, ali zna se dogoditi da izgleda jednako revijalno i jednodimenzionalno kao i nedjeljna propovijed prije nogometne utakmice. Osim toga, Lorencijev scenski rukopis sve više podsjeća na političku kopiju Paola Magellija, nemajući prepoznatljiv autorski pečat vlastite izrade.

Tako i »Poludjela lokomotiva« ostaje na sjajnoj dosjetci zamjene željezničkih strojeva masivnim klavirskim udaraljkama, ni glumački ni redateljski ne uspijevajući iz Witkiewicza, tog lucidnog i gorkog »ratnika formama«, izvući slamanje konvencije. Dodatno je problematično što se posljednjih stotinu godina umjetničkog prikazivanja i nimalo jednostavnog osporavanja »pravolinijskog terorizma« u predstavi svodi na neku vrstu starinskog šlagera, bez imalo interesa za kompleksnost i političku programiranost današnjih ekstatičnih samoubojica; tih poslušnih vojnika najkonzervativnije, a ne prevratničke ideologije.