Drama »Homoseksualac ili teškoće s izražavanjem« argentinskog karikaturista, dramatičara i političkog emigranta Copija premijerno je izvedena 1971. godine, na različite načine izazivajući i uznemiravajući vladajuću kombinaciju mačizma i kršćanskog marijanizma (idealizaciju žena kao pasivnih, aseksualnih svetica) hispanoameričke pop-kulture. Raul Damonte Botana s nadimkom Copi (pahuljica) autor je tekstova u kojima se pojavljuju Evita Peron i Greta Garbo kao ikone transseksualnih i homoseksualnih fantazija, otkrivajući do koje mjere žudnja ne želi pristati ni na rodne, ni na seksualne uloge koje su joj bilo politički, bilo medicinski propisane. Žudnja želi biti neograničena, pa i po cijenu toga da ispadne »kriminalna«.

   Pristupajući Copijevoj drami tako da iz samog naslova izbacuje pojam homoseksualnosti, Edvin Liverić na pozornicu Teatra &TD diskretno »podmeće« Copijeve »Teškoće s izražavanjem«, tretirajući ih kao klasičnu komornu igru erotske fantazije trojice teško odredivih muških likova koji se smatraju ženama.

  

Nemoć i svemoć

U vremenu koje je već prebrodilo najtežu krizu oko eskalacije AIDS-a (od čega umire i sam Copi), također i u vremenu vrlo raširenih i popularnih queer estetika koje se mahom vrte oko potrebe izvedbenog preuzimanja holivudskog glamura filmskih i televizijskih diva, Liverić pita i glumce i publiku što točno mislimo pod privatnom »sekspresijom«.

   Tri muške junakinje Copijeve drame istovremeno su i posve nemoćne sibirske zatvorenice i najekstravagantniji sanjari bijega u neku pradavanu kinesku profinjenost i feudalnu stabilnost, gdje se prostitucija smatrala izrazito sofisticiranim zanimanjem. Tekst je napisan tako da ne znamo jesu li njihove uloge (vrlo često su to uloge Majke, Kćeri i njihove Gošće, premda se formalno zovu Gospođa Simpson, Irina i gospođa Garbo) ono što im otvara put u seksualnu slobodu, ili su baš te surove uloge ono što predstavlja njihovu uobičajenu vrstu seksualnog ropstva.

   Bojan Navojec igra najmanje ambivalentan lik – gospođu Simpson ili ogorčenu, dominantnu majku, »zaštitnicu« i zatvorsku čuvaricu lika krhke, docilne i seksualno svačije Irine, koju maestralno utjelovljuje Dean Krivačić. U posljednjih smo desetak godina na filmu vidjeli mnoge glumice u ulogama ukrajinskih prostitituki i djevojčica koje tragično završavaju kao seksualno roblje, zaposleno u bordelima čiji ekonomski status varira od najbjednijih svratišta do najelitnijih hotela, ali nitko koga sam gledala na velikim ekranima nije tako potresno i tako precizno odigrao sjaj i bijedu kurtizane kao Dean Krivačić. Njegova je Irina, naime, istovremeno savršeno docilna, s malim osmjehom Mona Lize i glasom koji se beskrvno i susretljivo slaže sa svim prijedlozima osoba koje joj se obraćaju, a opet je i savršeno prkosna i sjetna, s očima u kojima je potopljena takva progonjenost i prenaučena nemoć da se čini kao da bi se u njima zbilja mogla utopiti i prisutna publika.

  

Bjelina i prljavština

Krivačić bi za ulogu Irine trebao dobiti nagradu za glumačku slojevitost i hrabrost promišljanja junakinje koju nitko ne poštuje, ali svi je »obožavaju« u točno onoj mjeri u kojoj im je potrebna da zadovolje svoje seksualne fantazije. Uzmemo li u ozbir da je prije Irine odigrao i vrlo nekonvencionalnog, kvalitetnog Hamleta u predstavi »Čuj, Hamlete, čuj«, Dean Krivačić sve se više pokazuje kao dramski prvak ne samo Teatra &TD, nego i kao jedna od najkompleksnijih suvremenih glumačkih osobnosti na hrvatskim scenama.

   U dvostrukoj ulozi gospođe Garbo i njezina generalskog supruga Garbenka pojavljuje se Dado Ćosić, čas romantičan i sentimentalan, čas zahtjevan i nesmiljen u jednakoj mjeri kao i gospođa Simpson, dok vrlo malu ulogu u predstavi ima i Vesna Stilinović kao Puškin u krvavoj bijeloj krinolini s generalskim kaputićem. Brojni signali predstave daju naslutiti da klaunski bijela boja lica i tijela protagonista, kao i bijela boja haljinica ili donjeg veša glumaca, predstavljaju svojevrsni »zaštitni sloj« kostimografije likova prema surovosti i prljavštini svijeta koji počinje odmah iza vrata, odnosno da je maskiranje u svu tu eteričnu čistoću sibirske divljine jedna od prijekih potreba okupljenih heroina.

  

Mali razmak

Premda je moguće raspravljati o vrstama i kvalitetama teatralnosti koje koriste muški glumci u ženskim ulogama ove predstave, bolje rečeno o tome gdje pretjeruju u stilizaciji (posebno Navojec), a gdje su točni u kolebanjima (što je specijalnost i Dade Ćosića i Deana Krivačića), »Poteškoće u izražavanju« su već sada izvedba za koju se traži karta više. Nasuprot sapunicama i popularnim filmovima, u kojima je seksualnost predvidljiva kao semafori na gradskim ulicama, Copijevo kazalište suočava nas s obredima udvaranja iz kojih jednostavno nije moguće isključiti ni brutalnu agresiju, ni potrebu za žestinom intimnih fantazija. Ili, kao što je napisao meksički pisac Octavio Paz, »gorka je pobjeda pornografije jer se njome pred naša lica osvetnički vraća sve ono cenzuriramo i kriminalizirano u bogatstvu ljudske seksualnosti«.

   U tom smislu, Liverićeva režija Copija pokazuje nam koliko je mali razmak između De Sadeova teatra sadomazohizma i suvremene hrvatske konzervativnosti, u kojoj se i dalje doličnim erosom smatra jedino heteroseksualni naklon mladenaca na svadbenoj torti, odnosno brak Terminatora i Drvenih Marija. Dakako da se te marcipanske plastike na tortama nitko ne drži, ali važno je da i na umjetničkim pozornicama susretnemo njezino naličje. I da mu javno priznamo ne samo istinitost i kazališnu izbrušenost, nego i nemali politički angažman.