List Le Figaro ovih dana podsjeća da se navršila trideseta godišnjica smrti Marguerite Duras, francuske spisateljice, dramaturginje, scenaristice i filmske redateljice. Pod pravim imenom Marguerite Donnadieu, rođena je 4. travnja 1914. u Gia-Dinhu u blizini Sajgona (Vijetnam) u tada francuskoj koloniji Indokini, a preminula je 3. ožujka 1996. u Parizu. Do 18. godine živjela je u Indokini gdje joj je otac bio učitelj. Na Sorbonni završava studij političkih znanosti, matematike i prava. Sudjelovala je u antifašističkom otporu, zbog čega je nacisti iz Pariza deportiraju u Njemačku. Nakon Drugog svjetskog rata priključila se Komunističkoj partiji Francuske iz koje je izbačena 1950-ih godina. A svojedobno je tvrdila: »Stalo mi je kazati da sam komunistkinja zato što sam rođena u Indokini.«

Poznata je i po borbi protiv kolonijalizma (rat u Alžiru), socijalne nepravde, tehnokracije i totalitarizma. U francusku je književnu baštinu ušla kao jedan od najprevođenijih i najproučavanijih pisaca druge polovine 20. stoljeća. Njezini romani i filmovi često se zasnivaju na autobiografskim činjenicama. Prvi roman »Bestidnici« objavljuje 1942. godine, a zatim slijede, od poznatijih, »Miran život« (1944.), »Brana na Pacifiku« (1950.), »Mornar iz Gibraltara« (1952.) te drugi romani i dramski tekstovi. Kazalištem se bavila od 1956. godine, a filmom od 1959. kada piše sinopsis i scenarij za film »Hirošima, ljubavi moja« Alaina Resnaisa za koji je bila nominirana u kategoriji Oscara za najbolji originalni scenarij. U ovom filmu udana, bezimena francuska glumica, putuje četrnaest godina poslije završetka Drugog svjetskog rata na snimanje filma u Hirošimu. Tamo upoznaje japanskog arhitekta, koji je također oženjen. Postaju ljubavnici i par provodi zajedno noć u hotelu. Dok ona još leži u krevetu, njezin glas priča naratorski o dokumentarnom filmu i muzejima o atomskom bombardiranje Hirošime, koje je vidjela, i njezin posjet jednoj bolnici. Taj glas odgovara stalno: »Nisi ništa vidjela u Hirošimi…«

»Hirošima, ljubavi moja« bio je prvi igrani film Alaina Resnaisa, koji je do tada snimao samo dokumentarne filmove. Resnais je želio prvo napraviti dokumentarni film o Hirošimi i atomskoj bombi, ali se ipak odlučio napraviti cjelovečernji film. Redatelj je vezano uz scenarij rekao Marguerite Duras: »Piši književnost, piši, kao da pišeš roman… Zaboravi kameru.« Film je snimljen u francusko-japanskoj koprodukciji s glumačkom ekipom iz obiju zemalja. Snimanje je obavljeno na originalnim lokacijama: Hirošimi i Neversu. Film je premijerno prikazan 1959. u Francuskoj, na festivalu u Cannesu, a zbog takozvanog jump cut efekta i retrospektivnih scena smatra se jednim od prvih predstavnika francuskog novog vala. Američki filmski kritičar Leonard Maltin usporedio je film, s obzirom na njegovu pionirsku ulogu u filmskoj industriji, s filmom »Rođenje jedne nacije« Davida Griffitha.

Kao scenaristica Duras je surađivala na filmovima »Moderato cantabile« (Peter Brook, 1960.), »Poslije duge odsutnosti«, »Mornar iz Gibraltara« i »Ljeto, 10,30 uvečer«. Od 1967. režira igrane filmove koji nose sve karakteristike njezinih scenarija: transformaciju realnosti ispreplitanjem različitih vremenskih razina pripovijedanja, bogatstvo dijaloga u kreativnom asinkronitetu sa slikom, teškoće komuniciranja muškarca i žene te osjećaj mučnine koji izazivaju sjećanja. Filmovi za koje je pisala scenarije ili ih režirala popularno su nazivani »unutarnjim filmovima«, jer je naglasak stavljen na psihološku analizu likova. Prvi film »Muzika« režirala je 1967. prema vlastitoj drami. U filmu »Uništiti, reče ona« radikalizirala je mnoge motive svoje književne i scenarističke aktivnosti u naglašeno pesimističnom tonu. Ostali filmovi su joj »Žuto je sunce«, »Nathalie Granger«, »Žena s Gangesa«, »India Song«, »Kamion«, »Aurelia Steiner«, »Agatha i beskrajno čitanje« i drugi.

Njezini romani su brojni i raznovrsni; zajedničko obilježje im je osobni ton i precizan stil pisanja. Dio književnih znalaca i čitatelja Duras smatraju autoricom čija djela sadrže izrazitu feminističku reprezentaciju u pristupu temama, likovima, ali i formi književnog teksta, no njezin je doprinos feminizmu osporavan od strane radikalnih feminističkih autorica.

Jedan od njezinih najpoznatijih romana je »Ljubavnik«, čija je radnja smještena u francusku Indokinu 1930-ih godina, a temelji se na stvarnim životnim iskustvima književnice. Opisuje strastvenu vezu između 15-godišnje djevojčice iz siromašne obitelji i bogatog 27-godišnjeg Kineza, a bavi se pitanjima osnaživanja žena, odnosa između majki i kćeri, razdoblja adolescencije i tabua povezanih s tuđinstvom i kolonijalizmom. Izmjenjujući pripovijedanje u prvom i trećem licu te u prezentu i perfektu, roman je napisan škrtim, poetskim proznim stilom. Roman »Zanesenost Lole V. Stejn« dirasovski je jednostavna priča o mogućnosti nekog apsurdnog ljubavnog trokuta, čiji bi cilj bio jedan zaborav zamijeniti drugim. Ovaj kratki roman sazdan je od ispreplitanja suvremenog proznog izraza i neke vrste filmskog scenarija, koji je kao knjževni stil oduvijek bio blizak ovoj autorici. Djelo je nastalo 1964. godine i posebno će zanimati one koji su čitali »Ljubavnika« za kojeg je Marguerite Duras dobila 1984. godine Goncourtovu nagradu. Roman »Ljubavnik« je ekranizirao Jean-Jacques Annaud.

Naglašena emocionalnost i neprikriveni autobiografski elementi značajke su »Brane na Pacifiku«, ovog ranog romana jedne od središnjih figura francuske proze dvadesetog stoljeća. Potresna je to priča o maloj francuskoj obitelji – poludjela majka i dvoje djece, kći Suzana i sin Joseph – u tadašnjoj (početak 20. stoljeća) francuskoj koloniji Indokini. Uzevši u zakup neobradivu zemlju uz Kinesko more, majka pokušava obraniti rižišta od stalnih plimnih provala oceana, zalažući pritom svu svoju imovinu. Uvidjevši uzaludnost svojega pothvata, ona se duševno slomila, dok su sin i kći prepušteni najgrubljoj borbi za elementarno preživljavanje, dijeleći sudbinu izgladnjele domorodačke djece u dolini Kama, borbi u kojoj se prihvaćaju i najdublja poniženja. Strast, otkriće i spoznaja tjelesnosti, erotsko sazrijevanje, prostitucija, uzaludna, ali i ustrajna borba protiv ništavila i besmisla, središnje su teme koje dominiraju ne samo ovim, nego i drugim značajnim autoričinim djelima.

Ovako je o djelima Marguerite Duras pisao Milivoj Solar:

»Premda sklona avangardnoj pobuni protiv nepravde i utopijskoj promjeni svijeta, u književnoj je tehnici uglavnom zadržala gotovo romantične ljubavne fabule, protkane lirizmom i simbolikom, a oblikovane u tradicionalno uobličenim pričama. Kako su joj mnogi romani ekranizirani, u tehnici izlaganja, osobito u kasnijim djelima, zamjetan je utjecaj filma, a gotovo je opsesivna tematika složeni odnos među spolovima, koji se često proširuje na univerzalne probleme suprotnosti i mogućih dodira između tijela i duha, kultura Istoka i Zapada, čak do kozmičke simbolike mora i kopna, tišine i govora, zbilje i fikcije. Dotjeranim izrazom koji uspijeva pomiriti naglašenu osjećajnost lirskih dijelova s nagovještajima dubljeg smisla i refleksijom, a koji ne zapada u trivijalno općenite zaključke, stekla je izuzetnu naklonost publike, pa pripada među najprevođenije suvremene francuske pisce.«

Marguerite Duras pisala je i lirske drame te objavljivala eseje i publicistiku (zbirka članaka »Outside«, 1981.; »Stvaran život«, 1987.; »Ljeto ‘80«, 1980). Neoromantička estetika na raskrižju pjesništva, proze, poetike i metafizike, prisutna u svim tekstovima, još se više zgušnjava u kasnim, zrelim djelima »Émily L.« (1987.), »Ljetna kiša« (1990.) i »Ljubavnik iz sjeverne Kine« (1991.).

Marguerite Duras isticala je: »Pisati unatoč svemu, pisati unatoč očaju.« Za novinare je pak ovako rekla: »Novinari su fizički radnici, zanatlije riječi. Novinarstvo može biti književnost, samo ako je strastveno.« Zaključimo s još jednim njezinim citatom: »Vrlo brzo u životu je već prekasno.«