U povodu 40. obljetnice od praizvedbe predstave »Kiklop« Ranka Marinkovića u dramatizaciji i režiji Koste Spaića, u zagrebačkom HNK-u održan je program »Kiklop – 40 godina poslije«. O svojim iskustvima, kao i doživljaju Koste Spaića te o predstavi »Kiklop« govorili su teatrolozi, dramaturzi, redatelji i glumci. Ulomke iz »Kiklopa« interpretirao je dramski umjetnik Rade Šerbedžija, prvi kazališni Melkior u praizvedbi iz 1976. godine, dok je Dragan Despot tumačio Melkiora u obnovljenoj predstavi iz 1986. godine, također u Spaićevoj režiji.

Kako je istaknuo Ivica Buljan, ravnatelj Drame HNK-a u Zagrebu, Kosta Spaić bio je osoba širokih nazora – u obljetnici Shakespearea to je osoba koja je na jedinstven način domaćoj publici približila i Shakespeareova djela, i naravno Dubrovačke ljetne igre koje su bez njegovog pečata potpuno nezamislive. Kosta Spaić je velikan duha, uma i umjetnosti – istaknuo je Buljan.

Kosta Spaić, redatelj i kazališni pedagog, režirao je na zagrebačkim scenama od 1950. s podjednakim uspjehom klasičan i suvremeni repertoar. Adaptacija i režija Marinkovićeva romana »Kiklop« donijela mu je brojne nagrade i priznanja kritike i publike. Zbog čega neke predstave postaju antologijske – pitanje je za neku širu raspravu, a ovom prilikom dramaturginja Sanja Ivić u osvrtu na predstavu »Kiklop« kazala je da – kao što biva u svakoj dobroj scenskoj obradi romana – nije jedino pitanje onoga što se pripovijeda, nego kako se taj literarni materijal uprizoruje.

– Ono što je fascinantno u Spajićevoj adaptaciji je činjenica da on u postupku stvaranja predstave ponavlja princip koji je Marinković iskoristio u pisanju – koji se može nazvati montaža atrakcija ili asocijacija. Dakle, scenski tekst i predstava »Kiklop« nije nikakva freska ili puka scenska ilustracija romana. Struktura adaptacijskog mišljenja i struktura redateljskog stvaranja je zapravo oponašanje strukture samog Marinkovićeva romana, i to strukture samog postupka, a ne faktografije – naglasila je Ivić.

U romanu »Kiklop« Ranko Marinković ostvario je svojevrsnu sintezu dotadašnjeg novelističkog, dramatičarskog i esejističkog rada. Kako ističu kritičari i teoretičari, kroz roman je sustavno provedena simboličko-alegorijska crta koja povezuje simbole moderne civilizacije i tehnologije s klasičnim grčkim mitovima, pridajući romanu obilježja humanističke kritike usmjerene protiv nasilja koje suvremenu civilizaciju sunovraćuje u životinjstvo.